English Arabic
به شمس توس خوش آمدید. / ثبت نام کنید / ورود
    
 

مقالات

  • احادیث امام رضا (ع) - شماره (3)
  • شمس الشموس   ۱۳۹۴/۱۱/۱۷
  • 17) راز وجوب روزه 18) الگوى مصرف 19) بهره‏بردارى از همه مواد 20) درآمدهاى نامشروع 21) کرامت انسانى 22) حقوق انسان 23) در کنار خدمتگزاران 24) انگیزه‏هاى ثروت اندوزى
  • 17 . راز وجوب روزه

    امام رضا(ع)...و علةُ الصوم، لِعرفانِ مَسِّ الجُوعِ والعَطَش... لِیَعلم شِدَّة مَبلغ ذلک من أهلِ الفقرِ والمَسکَنةَ فى الدنیا والآخرة.    عیون اخبارالرضاع 2/91.

    ... علت روزه شناخت حِسّى و ملموس گرسنگى و تشنگى است... تا میزان دشوارى فشار گرسنگى و تشنگى را در بینوایان و بیچارگان در این زندگى و پس از این خوب بفهمد.

    روزه افزون بر آثار معنوى و تربیتى، و فوائد فردى و اجتماعى فراوانى که دارد، موجب رشد احساس دیگر خواهى، و عاطفه نوع دوستى است، و یارى رسانى به بینوایان را سبب مى‏شود. امام در این کلام بر این محور آموزنده روزه تاکید مى ‏کند که انسان در حال گرسنگى و تشنگى مى‏ تواند حالت بینوایان را نیک احساس کند، و فشار کوبنده گرسنگى و تهیدستى را لمس نماید.

    امروزه با نوشتن رمانها، و ساختن فیلمها، و انتشار عکس و پوسترها و انواع تبلیغ ‏ها، مى ‏کوشند تا حس نوع دوستى را در سراسر جامعه بگسترانند، و وضعیت دشوار زندگى بینوایان را در دیدگاه مردم به تصویر کشند، و روزه دارى در این راستا، نقش بسیار اصولى دارد، و با رشد معنویت انسان، تعهدشناسى و تکلیف‏ پذیرى او را نیز رشد مى‏ بخشد.

     

    18 . الگوى مصرف

    امام رضا(ع)... اِستَأذنتُ الرضا(ع) فى النَّفَقةِ على العیال؟ فقال: بین المکروهین. فقلتُ: جُعِلتُ فداک لا واللّه‏ ما أعرفُ المَکروهَین.

    فقال له: اَما تعرِف اَنّ اللّه‏ - عزّوجلَّ- کَرِه الاسراف و کَرِه الاقتار فقال: (والّذین اِذا اَنفَقوا لم یُسرِفوا و لم یَقتُروا و کان بین ذلک قواما».  سوره فرقان 25/67.    الحیاة 4/205.

    ... از امام رضا(ع) درباره چگونگى تأمین مخارج خانواده جویاشدم، فرمود: (مخارج خانواده) حدّ وسط است میان دو روش ناپسند.

    گفتم فدایت شوم، به خدا سوگند نمى‏دانم این دو روش چیست؟ فرمود: رحمت الهى بر تو باد، آیا نمى‏ دانى که خداوند بزرگ اسراف (زیاده روى) و اقتار (سختگیرى) را ناخوشایند دارد، و در قرآن فرموده است: «آنان که هر گاه چیزى ببخشند نه زیاده ‏روى کنند و نه خِسّت ورزند، و میانگین این دو را در حدّ قوامى (مایه پایدارى و بقاى زندگى) ببخشند».

    امروزه بشریت در پرتگاه مصرف سرمایه دارى گرفتار آمده است، و سرمایه داران و مراکز قدرت اقتصادى، با در دست داشتن همه ابزارهاى تبلیغى، به مصرف کالاها و مصنوعات خود تشویق مى‏ کنند، و ذوق و سلیقه و ذائقه انسان‏ها را در دست دارند. پیامد این مصرف‏ زدگى، تشکیل جامعه‏ هاى طبقاتى، و فقر و کمبوددارى در سویى، و شادخوارى و زیاده دارى در سویى دیگر است.

    ره‏آورد شوم دیگر آن، کمبود یا تمام شدن منابع، و نابودى زیست بوم، و آلودگى آبها، تباهى جنگلها و مراتع، و زوال گونه‏ هاى گیاهى و حیوانى است.

    از همه مهم‏تر از دست رفتن سلامت انسان‏ها در اثر مصرف زیاد پروتئین‏ ها، چربى‏ ها و مواد قندى، و گوشتهاى قرمز، و انواع خوراکى‏ ها، و گرفتار آمدن در قید و بند زندگى ‏هاى تجمّلى و اَشرافى است. مجموع این شیوه‏ها سلامت فرد و جامعه و پایدارى و بقاى منابع طبیعى، و سلامت محیط زیست انسان را به خطر افکنده است. از این رو ارائه شیوه مصرف میانه و به دور از زیاده روى، و نهادینه ساختن آن در فرهنگ جامعه، کارى حیاتى است. و آموزش‏هاى دینى، و تعالیم رهبران الهى براى عمق نفوذى که دارند، بهترین راه حل است.

     

    19 . بهره‏ بردارى از همه مواد

    امام رضا(ع): من الفَسادِ قطعُ الدِّرهمِ والدّینار، و طرحُ النوى.    مسندالامام الرضاع 2/314.

    تکه تکه کردن درهم و دینار (یا هر پول دیگر که آنها را از استفاده بیندازد) و دور افکندن هسته خرما (و هر چیزى که قابل استفاده است)، از جمله کارهاى فاسد و نادرست است.

    فساد و تباه سازى اموال در تعالیم رضوى محکوم شده، و در اینجا به دو نمونه آن اشاره رفته است:

    1- استفاده بى مراقبت از واحد پول رایج در جامعه.

    2- دور ریختن هسته خرما (و هر نوع چیزى که قابل بهره بردارى و بازیافت باشد).

    این هر دو، مشکل مهم اقتصادى در جامعه‏ ها است. واحد پول رایج بسیار هزینه‏ بر است، چه کاغذى باشد و چه فلزى. سرمایه‏ هاى ملى زیادى هزینه مى‏ شود تا واحد پولى تولید گردد، و در دسترس جامعه قرار گیرد. مواظبت در نگهدارى آنها عمر پول را چند برابر مى‏ کند، و از صرف سرمایه‏ هاى مجدد مانع مى‏ گردد.

    موضوع دیگر بهره بردارى از هر چیز قابل بهره بردارى، و باز گرداندن به گردونه مصرف و زندگى است. این اصلى عقلى است که در تعالیم اسلامى آمده و در سخن امام رضا(ع) بر آن تأکید شده است. از نظر مبانى فقهى، و کلیت مفهومى احادیث (نوى: هسته خرما)، تنها همین واژه مورد نظر نیست، و کلیت مفهومى آن محدود نمى ‏گردد.

    سخنان امامان(علیهما سلام) هر یک حدود مفهومى دیگرى را آشکار مى ‏سازد؛

    امام صادق(ع) مى ‏فرماید:

    انّ القصد اَمرٌ یُحبّهُ اللّه‏ - عزّوجلّ. و انّ السّرف امرٌ یُبِغضهُ اللّه‏ - عزّوجلّ- حتى طَرحکَ النَّواة فانّها تَصلح یشى‏ء، و حتى صَبَّکَ فَضلَ شرابِک:    کافى 4/52، وسائل الشیعه 15/257.

    بى تردید میانه روى کارى است محبوب خداى بزرگ، و اسراف کارى مبغوض الهى است، حتى دور افکندن هسته خرما (یا دیگر میوه‏ها و چیزها)، زیرا که آن براى کارى (و مصرفى) سودمند است و حتى دور ریختن زیادى (و باقیمانده در ظرف) آب آشامیدنى.

    در سخن امام صادق(ع) علت حکم بیان شده است: «فانّها تَصلح للشى‏ء: آن چیز براى کارى (و مصرفى) مفید است»، علت حکم هر جا باشد آن حکم نیز آن‏جا وجود دارد.

    بنابراین هر چیز که براى کارى سودمند است، و به گونه‏اى ممکن است بازیافت شود، باید مورد بهره بردارى قرار گیرد، و این ضرورت بازیافت مواد را مورد تأکید قرار مى‏ دهد. موضوعى که در کشورهاى پیشرفته عملى شده و در جامعه ما هنوز به خوبى جا نیفتاده و به صورت فرهنگ عمومى در نیامده است.

    متأسفانه تعالیم روشنگر اسلام، و سخنان پیشوایان دین نیز که در این زمینه ‏ها آمده است، به گوش مردم نرسیده، و بسیارى از متصدیان فرهنگ دین نیز از آن بى خبرند.

     

    20 . درآمدهاى نامشروع

    امام رضا(ع)...واِجتنابُ الکَبائر و هى قتلُ النفسِ الّتى حَرَّم اللّه‏ - تعالى -... و اَکلُ الرّبا بعدَ البیِّنَة... والبَخسُ فى المکیالِ والمیزان... و الاسرافُ والتَبذیر والخِیانَة...    عیون اخبارالرضاع 2/121.

    (از شرایط ایمان است)... دورى از گناهان کبیره یعنى کشتن انسان- که خداوند متعال منع کرده است-... و رباخوارى پس از دلیل (که این مورد ربا است)... و کم دادن و کاستن پیمانه و ترازو... و اسراف و ریخت و پاش و خیانت...

    امام بزرگ انسان، در این کلام از گناهان کبیره سخن مى ‏گوید (یعنى گناهانى که کیفر آنها دوزخ است). شیوه‏ هاى درآمد نامشروع، و گردآورى ثروتهاى حرام نیز از گناهان کبیره شمرده شده است، و برخى از این گناهان اقتصادى را همسان بدترین گناهان چون آدم کشى یاد کرده است. کم فروشى، خیانت در مسائل اقتصادى (در سه نظام: تولید، توزیع و مصرف)، و کسب درآمد از راه سود پول، یعنى رباخوارى، در کنار کشتن انسان‏ها قرار گرفته است. چه فرق مى‏ کند که کسى یکباره به حیات انسانى پایان دهد، یا با مکیدن خون او، و بریدن رگهاى حیات اقتصادى، وى را به کم خونى و مرگ تدریجى دچار سازد.

    تعبیر: «خیانت» در سخن امام نیز مفهومى عام و کلى دارد، و هر نوع خلافکارى در گردش ثروت را در بر مى‏ گیرد، و هر شیوه اقتصادى، و درآمدهاى نادرست را که به زیان مردم باشد شامل مى ‏شود.

     

    21 . کرامت انسانى

    امام رضا(ع) - زکریابن آدم: سَألتُ الرضا(ع) عن رَجلٍ من اَهلِ الذمَّة اَصابَهم جُوعُ، فَاتى رَجلُ بوَلدٍ له، فقال: هذا لکَ اَطعمهُ و هو لکَ عبدُ. قال (ع): لا یُبتاعُ حُرُّ، فانّه یَصلح لکَ ولا من اَهل الذمَّة.      تهذیب 7/77؛ استبصار 3/83؛ مسند الامام الرضاع 2/304.

    زکریا (از شاگردان امام) مى‏گوید: از امام رضا(ع) پرسیدم که مردى از اهل ذمّه (غیر مسلمانان مقیم در کشورهاى اسلامى) که به فقر و گرسنگى دچار شده بود فرزندش را آورد و گفت: فرزندم مال تو، او را خوراک بده و او برده تو باشد. امام فرمود، (انسان) آزاده خرید و فروش نمى‏شود. این کار شایسته تو نیست، از ذمّیان نیز روا نمى‏باشد.

    سخن امام، در اوج کرامت انسان و ارزش‏هاى انسانى قرار دارد، و ارزش‏هاى مالى را نفى مى‏کند. امام رضا(ع) اجازه نمى‏دهد آزادى فرزند انسانى اگر چه ذمّى و کافر باشد، با امور مادى معاوضه گردد، و کرامت و منزلت انسان به بهانه این که گرسنه است خدشه دار شود. از نظر امام، انسان آزاد است، و احتیاجات اقتصادى نمى‏تواند او را برده او سازد و آزادى خدادادى او را سلب کند، اگر چه مسلمان نباشد... بنگرید که این بینش درباره کافران و ذمیان است...     معیارهاى اقتصادى در تعالیم رضوىع /432.

    نیز در خور توجه است که چنین رفتارى از کسانى است که در کادر حاکمیت یک امپراطورى بزرگ و بى رقیب قرار دارند، و با فردى با عقیده‏اى ضد عقاید جامعه آنان چنین رفتارى دارند، و این مایه شگفتى است، و ژرفا و اصالت انسانگرایى در تفکر اسلامى را روشن مى‏سازد؛ کارى که نمونه آن در سراسر غرب دیده نمى‏شود.

    سخنى از امام على(ع) را نیز مى‏آوریم تا این موضوع نیک روشن شود:

    امام على(ع) - مَرَّ شیخُ مَکفوفُ کبیرُ یَسأل، فقال امیرُالمومنین(ع): ما هذا؟ فقالوا یا امیرالمومنین نصرانى! فقال: استَعملتُموه، حتى اذا کَبَر و عَجَز مَنَعتُموه؟ اَنفِقُوا علیه من بیت المال.    وسائل الشیعه 11/49؛ الحیاة 2/485.

    پیرمرد کهنسال کورى که گدایى مى‏کرد گذشت، امیرمؤمنان(ع) پرسید که: «این کیست؟»، گفتند: یا امیرالمومنین! نصرانى (مسیحى) است. امام گفت: «از او چندان کار کشیدید تا پیر و ناتوان شد، حال به او چیزى نمى‏دهید؟ خرج او را از بیت المال (مسلمانان) بدهید.

    اسلام، به انسان از چنین دیدگاهى مى‏نگرد، و در تامین نیازهاى او، مذهب، عقیده و افکار او را ملاک قرار نمى‏دهد، بلکه انسانیت و کرامت او را ملاک قرار دادند.

     

    22 . حقوق انسان

    امام رضا(ع) - قال یاسِر الخادم: و کُتِبَ من نیسابُور الى المأمون اَنّ رجلاً من المجوس اَوصى عندَ مَوتِه بمالٍ جلیلٍ  ُفَرَّق فى الفُقراء و المَساکین، فَفَرَّقَه قاضى نیسابور على فقراء المسلمین.

    فقال المأمون للرضا(ع) یا سیدى! ما تقُول فى ذلک؟ فقال: انّ المَجُوس لا یَتصَدّقونَ على فُقراء المُسلمین، فاکتُب اِلیه اَن یَخرُج بقَدر ذلک من صَدقاتِ المسلمین فَیتصدَّق به على فقراء المجوس...      عیون اخبارالرضاع 2/15؛ مسند الامام الرضا(ع) 2/332.


    یاسر مى‏گوید: نامه‏اى از نیشابور به مأمون رسید (به این مضمون): مردى مجوسى (زردشتى) هنگام مرگ وصیت کرده است که مال زیادى را (از اموال او) میان بینوایان و تهیدستان تقسیم کنند. قاضى نیشابور آن اموال را میان مسلمانان تقسیم کرده است.

    مأمون به امام رضا(ع) گفت: اى سرور من در این موضوع چه مى‏گویى؟ امام فرمود: مجوسیان به بینوایان مسلمان چیزى نمى‏دهند. نامه‏اى به قاضى نیشابور بنویس تا همان مقدار از مالیات‏هاى مسلمانان بردارد و به بینوایان زردشتى بدهد.


    امام رضا(ع)- ریّانِ بن شَبیب... فَسَألت الرضا(ع) فقلت انّ اُختى اُوصَت بوصیّةٍ لقوم نصارى، واردتُ اَصرف ذلک الى قومٍ من اَصحابِنا مُسلمین. فقال(ع): اِمضِ الوصیّةَ على ما اَوصَت به. قال اللّه‏ - تبارک و تعالى: «فانّما اِثمُه على الّذین یُبَدِّلونَه... ».       سوره بقره 2/181.      کافى 7/16؛ مسندالامام الرضاع 2/410.

    ریّان بن شبیب مى‏گوید: از امام رضا(ع) پرسیدم: خواهرم وصیّت کرده است براى گروهى از مسیحیان (که به آنان مالى بدهم)، و من مى‏خواهم این (مال) را به گروهى از همکیشان مسلمان بدهم.

    امام فرمود: وصیت را بدانسان که هست اجرا کن. خداوند بزرگ گفته است: «گناه آن بر کسانى است که آن (وصیت) را تغییر بدهند...».

    در این دو حکمت اعجاب‏انگیز رضوى(ع) عظمت وصف‏ناپذیر احترام به حقوق انسان شکوفا شده است. در دیدگاه امام رضا(ع) انسان حق دارد بیندیشد و انتخاب کند، و در راستاى اندیشه و مذهب خود گام بردارد، و به کارهایى دست زند. این آزادى و حقوق او حتى پس از مرگش نیز محترم است، و باید از اندیشه و عمل او، گرچه با اندیشه و عمل ما ناسازگار باشد، پاسدارى شود، و باید حقوق او به این علت که نامسلمان است، نادیده گرفته نشود.

    جالب توجه و مرز بالاى جانبدارى از حقوق انسان در این است که امام براى جبران خطاى قاضى شهر نیشابور، دستور مى‏دهد از بیت المال مسلمانان بردارند و به همکیشان آن مجوسى بدهند. براستى این گونه جانبدارىِ اصولى از حقوق انسان، بدون توجه به عقیده و مذهب او بسیار ارزشمند و بى نظیر است، و انسانگرایى وصف ناپذیرى را به تصویر مى‏کشد، که در سراسر غرب دروغزن یک نمونه ندارد.

     

    23 . در کنار خدمتگزاران

    امام رضا(ع) - یاسرُالخادم! قال... فقال لى بعدَ ما صَلّى الظُّهرَ: یا یاسِر ما اَکَل النّاسُ شیئاً؟ قلتُ: یا سیدى من یأکل ههنا مع ما اَنتَ فیه. فانتَصَب (ع) ثمّ قال: هاتُوا المائدة، و لَم یَدَع مِن حَشَمِه أحداً اِلاّ اَقعَده مَعه على المائدةِ، یَتفقَّد واحداً واحداً... فلمّا فَرغُوا من الاَکلِ اُغِمى عَلیه...     عیون اخبارالرضاع 2/241.

    یاسر مى‏گوید: (در روزى که امام رضا(ع) «به دست خلیفه تبهکار عباسى» مسموم شده بود، و در همان روز و در اثر همان سم به شهادت رسید)، پس از این که نماز ظهر را گذارد به من گفت: اى یاسر! مردم (اهل خانه و کارکنان و خدمتگزاران)، چیزى خوردند؟ گفتم: آقاى من! که مى‏تواند غذا بخورد با این که شما در چنین حالتى هستید؟ (حال مسمومیت شدید و واپسین لحظات زندگى)، در این هنگام امام(ع) راست نشست سپس فرمود: سفره را بیاورید، و همگان را بر سر سفره فرا خواند و کسى را فرو گذار نکرد، و یکایک را مورد محبت و مهر خویش قرار داد... هنگامى که همه غذا خوردند امام بیهوش افتاد...

    امام بزرگ، حتى در آن حالت مسمومیت که تار و پود وجود او را متلاشى ساخته بود، و لحظاتى بعد به زندگى او پایان بخشید، در اندیشه انسان‏هاست، و در اندیشه پاسدارى از خدمتگزاران.


    24 . انگیزه‏هاى ثروت اندوزى

    امام رضا(ع): لا یَجتمعُ المالُ الاّ بِخصالٍ خَمسٍ: بِبُخلٍ شدید، و اَملٍ طویل، و حِرصٍ غالِبٍ، و قطیعة الرَّحِم، و ایثارِ الدنیا على الآخرة.       عیون اخبارالرضاع 1/276؛ خصال 1/283.

    مال جمع نمى‏شود مگر در سایه پنج خصلت:

    1- بخل زیاد.

    2- آرزوهاى دراز.

    3- آزمندىِ چیره (بر انسان).

    4- ترک صله رحم (و رسیدگى به بستگان تنگدست).

    5- دنیا دوستى و فراموش کردن آخرت.

    (... پدیده شوم سرمایه دارى و به تعبیر قرآن کریم «تکاثر» و... نخست پدیده‏اى روحى است که از خوى و خصلت و شیوه تفکر و اخلاق باطنى و درونى انسان سرچشمه مى‏گیرد. از این رو براى شناخت ماهیت این پدیده، حتى به عنوان موضوعى از موضوعات اقتصادى و مشکلى از مشکلات اجتماعى، باید به روان و باطن آدمیان سر زد، و انگیزه‏ها و علل... درونى موضوع را بررسى کرد...».     معیارهاى اقتصادى در تعالیم رضویع /385.

    همین موضوع، معیار تمایز بنیادین میان تفکر اسلامى و دیگر مکاتب است، که از عامل اصلى در همه مسائل، یعنى خود انسان و گرایش‏ها و گزینهایش، غافل نمى‏ماند.

    در بررسى ساز و کار (مکانیسم) رشد ناموزون و تصاعدى ثروت، و ظهور پدیده تکاثر، و پدید آمدن سرمایه دارى‏هاى کلان، به خُلقها و سَرشت‏هایى بر مى‏خوریم که عوامل اصلى ثروت اندوزى آزمندانه سرمایه دارى و تکاثر است. ابزار تولید، زمین، آب و دیگر منابع مُولّد ثروت، هنگامى که در دست انسان‏هاى آزمند و پول پرست قرار گرفت، به ابزار استثمار و ظلم و تشکیل طبقات اقتصادى تبدیل مى‏گردد.

    خوى و خصلت‏هایى که در این حکمت رضوى(ع) یاد شده است، علل و عوامل اصلى گرایش به ثروت اندوزى، و زیر پاگذاشتن اصول انسانى و اخلاق و عدالت گرایى است. هر یک از خصلت‏ها بازدارنده انسان است از رسیدن به هر کمال معنوى و رشد اخلاقى و ارزش‏هاى والاى انسانى و قرب خدا. و همین خوى و سرشتهاى شیطانى و ماده پرستى زمینه ساز اصلى بى تعهدى و بى احساسى طبقه سرمایه دار نسبت به محرومان و بینوایان است، همچنین موجب زیر پا نهادن اصول عدالت اجتماعى مى‏باشد.

    بى گمان این مال اندوزىِ نکوهیده که انگیزه‏هایى شیطانى دارد، درآمدهایى است که از راه‏هاى ظلم، استثمار، احتکار، گران فروشى، جنس بى کیفیت تولید کردن، غصب، رباخوارى و... به دست آمده باشد، نه تولید ثروت و سرمایه گذارى‏هاى سازنده، و کسب‏هاى حلال، که این کاسبى و کارهاى اقتصادى از نظر امام ارزشمند و اسلامى است، و از مجموعه تعالیم رضوى درباره مال و نظام مالى روشن مى‏گردد که مال عامل قوم و پایدارى جامعه است، پس باید در رشد و حفظ آن کوشید، و از راه‏هاى مشروع و به سود جامعه باید به تولید و مبادله دست زد.

    این موضوع ان شاءاللّه‏ در دفترهاى دیگرى که سخنان امام رضا(ع) مطرح خواهد شد، یاد خواهد گردید.


     

میانگین امتیاز کاربران: 0.0  (0 رای)

برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم اینجا کلیک کنید.

کلیه حقوق این وب‌سایت متعلق به بنیاد بین المللی فرهنگی هنری امام رضا (ع) می‌باشد.